طلای شکن: چرا طلا ترک می‌خورد و چاره‌اش چیست؟

چرا طلا شکن می‌شود؟

طلای ۲۴ عیار نرم‌ترین فلز کارگاه است و خودبه‌خود نمی‌شکند. طلای شکن، که به آن طلای خشک یا ترد هم می‌گویند، طلایی است که زیر نورد، چکش یا خم‌کاری ترک می‌خورد. شکنندگی را یا ناخالصی می‌آورد یا روش کار. فرقشان مهم است: ناخالصی را باید از طلا بیرون برد، ولی ایراد روش کار با هیچ افزودنی درست نمی‌شود و فقط باید کار را عوض کرد.

• آلودگی به سرب، قلع یا بیسموت
• سیلیسیم زیاد (آلیاژ ریخته‌گری)
• اکسید و گاز در ذوب
• کارسختی: تاب ندادن به‌موقع
• سفت شدن با آرام سرد شدن
• ترک حرارتی طلای سفید نیکلی
• دانه‌درشتی از حرارت زیاد
• ذره‌های سخت: آهن، سنباده، خاک بوته
• گوگرد (اسید، گچ ریخته‌گری، سوخت)
• تخلخل ریخته‌گری
• ترک خوردن در مصرف (خوردگی تنشی)

جدول علت‌های ترک خوردن طلا، نشانه و چاره

حد مجاز ناخالصی در طلا: از چند درصد شکن می‌شود؟

این همان حدهایی است که بررسی XRF بالای صفحه با آن‌ها قضاوت می‌کند. عددها حدودی‌اند و برای طلای ۱۸ عیار نوشته شده‌اند؛ عیار بالاتر، به‌خصوص در برابر سیلیسیم، حساس‌تر است.

به طلای شکن چه اضافه کنیم؟

هر افزودنی یک کار مشخص می‌کند و زیادش ضرر دارد. فلزهایی مثل سیلیسیم، بور و ایریدیوم را فقط از راه آلیاژ آماده به طلا بدهید؛ مقدارشان آن‌قدر کم است که با ترازوی کارگاه درست درنمی‌آید.

• طلای ۲۴ عیار و آلیاژ تازهفلز افزودنیناخالصی‌های جمع‌شده در طلای چندبار ذوب‌شده را رقیق می‌کند.دست‌کم نیمی از هر ذوب را مواد تازه بگذارید و عیار را دوباره حساب کنید.آلودگی سرب را درمان نمی‌کند؛ فقط آن را در طلای بیشتری پخش می‌کند.
• آلیاژ آماده (مستر آلیاژ)فلز افزودنیمس، نقره و روی را با اکسیژن‌گیر و ریزکنندهٔ دانه به مقدار درست یک‌جا دارد.نوع مخصوص همان کار را بخرید: آلیاژ نورد برای ورق و مفتول، آلیاژ ریخته‌گری برای ریخته‌گری.آلیاژ ریخته‌گری سیلیسیم دارد و برای نورد مناسب نیست.
• رویفلز افزودنیاکسیژن مذاب را می‌گیرد و نمی‌گذارد مس اکسید شود.حدود نیم تا دو درصد وزن ذوب، در آخر کار و زیر سطح مذاب. با هر ذوب دوباره بخشی از آن می‌پرد و باید جبران شود.رنگ را کمی روشن‌تر می‌کند و دودش آزاردهنده است؛ زیر هود کار کنید.
• ایریدیوم یا روتنیومفلز افزودنیدانه‌های فلز را ریز نگه می‌دارد؛ ورق نرم‌تر خم می‌شود و پوست‌پرتقالی نمی‌شود.چند صدم درصد، فقط از راه آلیاژ آماده‌ای که آن را حل‌شده دارد.دستی در بوته حل نمی‌شود و خودش نقطهٔ سخت می‌سازد.
• سیلیسیمفلز افزودنیاکسیژن‌گیر قوی؛ کار ریخته‌گری را براق و بدون اکسید از قالب درمی‌آورد.چند صدم درصد، فقط از راه آلیاژ آمادهٔ ریخته‌گری.زیادش خودش طلا را شکن می‌کند، به‌خصوص عیار بالا و طلای سفید نیکلی.
• بورفلز افزودنیاکسیژن‌گیر؛ مذاب را روان‌تر و تمیزتر می‌کند.مقدار خیلی کم، از راه آلیاژ مس و بور یا آلیاژ آماده.دستی قابل اندازه‌گیری نیست؛ زیادش نقطهٔ سخت می‌دهد.
• تنکار (بوراکس)روان‌سازروی مذاب را می‌پوشاند، هوا را دور نگه می‌دارد و اکسیدها را در خودش حل می‌کند.از ابتدای ذوب یک لایهٔ نازک روی فلز؛ بوتهٔ نو را هم اول با آن لعاب دهید.سرباره را قبل از ریختن کنار بزنید تا داخل شمش نرود.
• زغال چوب و میلهٔ گرافیتیروان‌سازبالای مذاب فضای کم‌اکسیژن می‌سازد و اکسید مس را برمی‌گرداند.کمی پودر زغال روی مذاب، و هم‌زدن فقط با میلهٔ گرافیتی یا چوبی.با میلهٔ آهنی هم نزنید؛ آهن وارد طلا می‌شود.
• شوره (نیترات پتاسیم)روان‌سازفلزهای پست مثل سرب، قلع، روی، آهن و سیلیسیم را می‌سوزاند و به سرباره می‌برد.کم‌کم و همراه تنکار روی مذاب، در بوتهٔ سفالی جدا؛ سرباره را بگیرید و اگر لازم شد تکرار کنید.مس را هم می‌سوزاند: وزن کم و عیار عوض می‌شود. بوتهٔ گرافیتی را می‌خورد و دود دارد. آلودگی سنگین را کامل پاک نمی‌کند.
• نشادر (کلرید آمونیوم)روان‌سازروش قدیمی کارگاه: بخشی از سرب، قلع و روی را به شکل دود کلرید از مذاب بیرون می‌برد.مقدار کم، همراه پودر زغال، روی مذاب.دود تند و آزاردهنده دارد؛ فقط زیر هود. اثرش محدود است و جای تصفیه را نمی‌گیرد.
• تصفیه (قال)روشطلا را از همهٔ فلزهای دیگر جدا می‌کند؛ تنها درمان قطعی آلودگی سرب، قلع و بیسموت.شمش را به قال‌کار یا تصفیه‌خانه بدهید و طلای ۲۴ برگشتی را با آلیاژ تازه دوباره بسازید.هزینه و زمان دارد، ولی طلای آلوده با هیچ افزودنی سالم نمی‌شود.

پرسش‌های رایج دربارهٔ طلای شکن